Texnik jihatdan asoslangan vaqt me’yori: Ishlab chiqarish samaradorligining poydevori

Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida rejalashtirishning aniqligi korxonaning yashovchanligini belgilaydi. Bu borada boshqaruvning asosiy vositalaridan biri texnik jihatdan asoslangan vaqt me’yori (TJAVM) hisoblanadi. Tajriba-statistik ma’lumotlardan farqli o‘laroq, u «kechagi ko‘rsatkichlarga» emas, balki uskunaning real salohiyati va insonning fiziologik imkoniyatlariga tayanadi.

Texnik jihatdan asoslangan vaqt me’yori nima?

Texnik jihatdan asoslangan vaqt me’yori — bu muayyan tashkiliy-texnik sharoitlarda, uskunadan oqilona foydalanish, ilg‘or mehnat usullari va mahsulot sifati talablariga rioya qilish asosida ish birligini bajarish uchun belgilangan tartibga solingan vaqtdir.

«Instinktiv» me’yorlardan farqli o‘laroq, TJAVM quyidagilarni hisobga oladi:

1. Uskunaning konstruktiv xususiyatlari va pasport ma’lumotlari.
2. Ishlashning maqbul rejimlari (tezlik, uzatish, harorat).
3. Ish joyini ilg‘or tashkil etish.
4. Ishchining yuklamasiga oid psixofiziologik me’yorlar.

Vaqt me’yorining tarkibi

Vaqt me’yorini to‘g‘ri hisoblash uning tarkibiy qismlarini tushunmasdan imkonsizdir. Standart formula quyidagicha ko‘rinishga ega:

T = Top + Txiz + Tdam + Tt.t

Bunda:

• Top (Tezyorar/Operativ vaqt): Asosiy vaqt (mehnat ob’ektini bevosita o‘zgartirish) + Yordamchi vaqt (o‘rnatish, o‘lchash).
• Txiz (Xizmat ko‘rsatish vaqti): Ish joyiga texnik va tashkiliy xizmat ko‘rsatish.
• Tdam (Dam olish va shaxsiy ehtiyojlar uchun vaqt): Ish qobiliyatini saqlab qolish uchun belgilangan tanaffuslar.
• Tt.t (Texnologik tanaffuslar vaqti): Texnologiya bilan bog‘liq bo‘lgan bartaraf etib bo‘lmaydigan uzilishlar.

TJAVMni belgilash usullari

Texnik jihatdan asoslangan me’yorlarni ishlab chiqishda ikkita asosiy tahliliy usuldan foydalaniladi:

1. Tahliliy-tadqiqot usuli: Ish joyidagi vaqt sarfini bevosita o‘rganish. Buning uchun xronometraj (takrorlanuvchi operatsiyalar uchun) yoki ish kuni fotosurati (smena tarkibini o‘rganish uchun) qo‘llaniladi. Bu «tor joylar» va yo‘qotishlarni aniqlash imkonini beradi.
2. Tahliliy-hisoblash usuli:Hisoblash oldindan belgilangan me’yorlar (mikroelementli yoki umumiy mashinasozlik normativlari) asosida amalga oshiriladi. Bu usul «dala» sharoitida o‘lchashdan ko‘ra tezroq va arzonroq, biroq sifatli normativ bazaga ega bo‘lishni talab qiladi.

Nima uchun bu biznes uchun muhim?

«O‘rtacha» me’yorlardan texnik jihatdan asoslangan me’yorlarga o‘tish korxonaga quyidagi afzalliklarni beradi:

• Adolatli mehnat haqi: Xodimlar qancha ish hajmi uchun pul olayotganini aniq bilishadi.
• Aniq rejalashtirish: Buyurtmalarni bajarishning real muddatlarini hisoblash imkoniyati.
• Tannarxni pasaytirish: Yashirin bekor turib qolishlar va samarasiz harakatlarni aniqlash.
• Mehnat unumdorligining o‘sishi: Mehnat jarayonlarini ilmiy asosda optimallashtirish.

Xulosa

Texnik jihatdan asoslangan me’yor — bu «maksimal darajadagi tezlik» emas, balki mahsulot sifatini ta’minlaydigan va ishchining sog‘lig‘iga hamda texnikaning eskirishiga zarar yetkazmaydigan optimal marom (ritm). Mehnatni me’yorlash mutaxassislari uchun bunday me’yorlarni joriy etish — bu raqamli transformatsiya va tejamkor ishlab chiqarish (lean production) tamoyillariga o‘tishdagi birinchi qadamdir.

Material maxsus me’yor.uz uchun tayyorlandi.